Yapay Zekâ Modelleri, Altyapı ve AI Arama Ekosistemi
Büyük dil modellerinin çalışma biçimini ve yapay zekâ arama ekosistemini açıklayan terimler. Model altyapısı, bot erişimi, içerik lisanslama ve arama algoritmalarındaki yapay zekâ kullanımı alt başlıklarda ele alınıyor.
Tüm Terimler · A–Z
Türkçe veya İngilizce arayabilirsiniz.AI Arama Yüzeyleri ve Görünürlük Ölçümü
- AI Arama Motoru
- AI Search Engine
- Sorguya bağlantı listesi yerine sentezlenmiş yanıt üreten arama arayüzleri (ChatGPT Search, Perplexity, Gemini, Copilot).
- SGE (Search Generative Experience)
- AI Overviews'un deneysel dönemdeki adı. Eski kaynaklarda bu adla geçer.
- Konuşma Tabanlı Arama (Conversational Search)
- Sorgunun tek seferlik değil, bağlamı taşıyan diyalog olarak ilerlemesi.
- Sorgu Dağıtımı (Query Fan-out)
- Üretken arama sistemlerinin, tek bir kullanıcı sorgusunu arka planda çok sayıda alt sorguya bölerek paralel arama yapması. GEO'da içeriğin alt sorgulara da cevap vermesi gerekmesinin teknik nedenidir.
- Takip Sorgusu (Follow-up Query)
- Kullanıcının ilk yanıtın ardından bağlamı koruyarak sorduğu derinleştirici sorgu.
- Alıntılanma (Citation)
- Üretken yanıtın kaynak olarak bir siteye atıfta bulunması. GEO'nun organik sıralamaya karşılık gelen hedefidir.
- Alıntılanma Oranı (Citation Rate)
- İzlenen prompt seti içinde markanın kaynak gösterildiği yanıtların payı.
- Model Payı (Share of Model)
- Kategori sorgularında markanın, rakiplere kıyasla anılma payı. Share of Voice'un üretken motorlardaki karşılığıdır.
- Prompt Takibi (Prompt Tracking)
- Belirlenen sorgu setinin düzenli aralıklarla modellere sorulup yanıtların kaydedilmesi. GEO raporlamasının temel yöntemidir.
Model ve Altyapı Kavramları
- Token
- Modelin metni işlerken kullandığı en küçük birim. Maliyet ve sınırlar token üzerinden hesaplanır.
- Parametre
- Parameter
- Modelin eğitim sırasında öğrendiği ağırlık sayısı. Kapasiteye dair kaba bir göstergedir, tek başına kaliteyi belirlemez.
- Çıkarım (Inference)
- Eğitilmiş modelin, verilen girdiye yanıt üretmesi işlemi. Operasyonel maliyetin oluştuğu aşamadır.
- Bilgi Kesim Tarihi (Knowledge Cutoff)
- Modelin eğitim verisinin kapsadığı son tarih. Bu tarihten sonraki bilgi ancak harici erişimle gelir.
- Sıcaklık (Temperature)
- Çıktının rastgelelik düzeyini belirleyen parametre. Düşük değer tutarlılık, yüksek değer çeşitlilik üretir.
- Sistem Talimatı (System Prompt)
- Modelin rolünü, sınırlarını ve davranış kurallarını tanımlayan üst düzey talimat katmanı.
- Zero-shot / Few-shot Prompting
- Örnek vermeden ve birkaç örnek vererek talimatlama. Örnekler, format tutarlılığını belirgin biçimde artırır.
- Düşünce Zinciri (Chain of Thought)
- Modelin, sonuca ulaşırken ara adımları açıkça üretmesi. Çok adımlı akıl yürütme gerektiren görevlerde isabeti artırır.
- RLHF
- Reinforcement Learning from Human Feedback
- İnsan geri bildiriminden pekiştirmeli öğrenme. Modelin yanıtlarının insan tercihleriyle hizalanmasında kullanılan eğitim aşaması.
- Açık Ağırlıklı Model (Open-weight)
- Ağırlıkları indirilip kendi altyapında çalıştırılabilen model. Veri egemenliği gereken senaryolarda tercih edilir.
- Model Çöküşü (Model Collapse)
- Modellerin, ağırlıklı olarak yapay zekâ üretimi veriyle eğitilmesi sonucu çeşitlilik ve isabet kaybetmesi.
- Guardrail (Koruma Bandı)
- Model çıktısının, tanımlı politika ve marka sınırları içinde kalmasını sağlayan denetim katmanı.
- İşlev Çağırma (Function Calling / Tool Use)
- Modelin, yanıt üretirken harici araç veya API'yi çağırabilmesi.
- MCP (Model Context Protocol)
- Modellerin harici veri kaynakları ve araçlarla standart biçimde bağlanmasını sağlayan açık protokol.
- Vektör Veritabanı
- Vector Database
- Gömme vektörlerinin saklandığı ve benzerlik sorgusuyla eriştiği veri tabanı. RAG mimarisinin bileşenidir.
- Parçalama (Chunking)
- Uzun içeriğin, erişim için anlamlı birimlere bölünmesi. Kötü parçalama, doğru içeriğin bulunamamasının en sık nedenidir.
Bot Erişimi, Telif ve İçerik Kaynağı
- GPTBot / ClaudeBot / PerplexityBot
- Üretken motorların içerik toplama ve erişim botları. robots.txt üzerinden ayrı ayrı yönetilebilirler.
- Google-Extended
- Google'ın, içeriğin üretken modellerde kullanılmasına dair iznin arama taramasından bağımsız yönetilmesini sağlayan direktif.
- AI Botu Erişim Yönetimi
- AI Crawler Access Management
- Hangi üretken motorun içeriği taramasına izin verileceğinin politikaya bağlanması. Engelleme, AI görünürlüğünü de kapatır.
- İçerik Lisanslama (Content Licensing)
- Yayıncıların, içeriklerinin model eğitimi veya erişimde kullanımını ücretli anlaşmaya bağlaması.
Arama Algoritmalarında Yapay Zekâ ve Varlık Yönetimi
- NLP (Doğal Dil İşleme)
- Natural Language Processing
- Metnin, makine tarafından anlamlandırılmasını sağlayan yöntem ailesi.
- RankBrain
- Google'ın, daha önce görülmemiş sorguları yorumlamak için kullandığı ilk makine öğrenmesi sıralama bileşeni.
- BERT
- Bidirectional Encoder Representations from Transformers
- Kelimelerin cümle içindeki bağlamını çift yönlü değerlendiren dil modeli. Edat ve bağlaçların anlamı değiştirdiği sorgularda etkilidir.
- MUM
- Multitask Unified Model
- Çok dilli ve çok modlu anlama hedefleyen model. Karmaşık, çok adımlı sorgular için geliştirilmiştir.
- Kullanıcı Etkileşim Sinyalleri (Navboost)
- Sorgu-sonuç etkileşim verisinin sıralamada kullanılması. Marka aramaları ve tıklama davranışının dolaylı etkisi buradan gelir.
- Wikidata / Varlık Kaydı
- Wikidata / Entity Registration
- Markanın, makine okunabilir varlık veri tabanlarında tanımlanması. Bilgi grafiğinde ve model yanıtlarında tanınırlığın temelidir.
